Ποντιακός Καζαμίας (οι μήνες στα Ποντιακά)

Τα Ονόματα των Μηνών στην Ποντιακή Διάλεκτο και η προέλευση τους.

Παρακάτω θα βρείτε τα ονόματα των μηνών στη διάλεκτο του Πόντου και, παράλληλα, την προέλευση τους. Η προσεκτική μελέτη τους οδηγεί στη διαπίστωση ότι στη διαμόρφωση τους, σαφής υπήρξε η επίδραση της λατινικής γλώσσας, της ορθόδοξης λατρείας καθώς και των γεωργικών ασχολιών.

α. Ο Καλαντάρτς (= Ιανουάριος): Προέρχεται από τη λατινική λέξη calendarium (= βιβλίο των καλανδών). Στο Μεσαίωνα, η λέξη έγινε καλανδάριον. Ακολούθησε η παραγωγή της λέξης κάλαντα. Στη λατινική γλώσσα υπάρχει η λέξη calendae (dies) (= νουμηνία, η πρώτη ημέρα κάθε ρωμαϊκού μήνα).

Από εδώ πήραν το όνομα τους και τα άσματα, που άδονται κυρίως την παραμονή της Πρωτοχρονιάς και αργότερα των Χριστουγέννων. Ως Καλαντάρτς ήταν γνωστός στη Σάντα, στην Τραπεζούντα και στη Χαλδία, ενώ ως Καλαντάρης στην Ινέπολη, στην Κερασούντα, στην Οινόη και στη Σινώπη.

Χαρακτηριστική η παροιμία από το Αντρεάντων Αμισού του Πόντου: Καλανταρί’ αγοούρα (αγγούρια του Γενάρη). Η παροιμία λεγόταν και λέγεται για όσους επιζητούν ανεπίκαιρα και ουτοπικά πράγματα.

 

β. Ο Κούντουρον (= Φεβρουάριος): Ο Άνθιμος Α. Παπαδόπουλος ανάγει την προέλευση του ονόματος του μηνός στη σύνθεση των λέξεων κοντός + ουρά. Οι  Δ. Ε. Τομπαΐδης – Χ. Π. Συμεωνίδης κάνουν λόγο για την τουρκική λέξη kundra ή kundura (= είδος υποδήματος), η οποία προέρχεται από το μεσαιωνικό ελληνικό κόντουρος (= κολοβός, βραχύς).

Συνεπώς, η τουρκική λέξη kundura σημαίνει είδος κοντού υποδήματος. Τόσο η άποψη του αειμνήστου Α. Α. Παπαδόπουλου όσο και των Δ. Ε. Τομπαΐδη — Χ. Π. Συμεωνίδη είναι εύλογες, αφού αυτός ο μήνας έχει λιγότερες ημέρες από τους άλλους (2 ή 3).

 

γ. Ο Μαρτς (= Μάρτιος): Το όνομα του μηνός προήλθε από τη λατινική λέξη Martiusκαι αυτή από το όνομα του θεού του πολέμου Mars, γενική Martis (= ο θεός Άρης, και μεταφορικά ο πόλεμος, ο αγώνας).

Από τον μήνα αυτό οι Ρωμαίοι άρχιζαν τις εκστρατείες τους και τις επεκτατικές συγκρούσεις με τους άλλους λαούς. Μάρτς λεγόταν στα Κοτύωρα, στην Αμισό, στη Σάντα, στην Τραπεζούντα και στη Χαλδία.

Το όνομα του μήνα εντάχθηκε στην παροιμία: «Μαρτέσα ευτάει», η οποία δηλώνει τις συχνές μεταβολές του καιρού κατά τη διάρκεια του μήνα (ήλιος – συννεφιά – βροχή — χιόνι), αλλά, μεταφορικά, τον ασθενή χαρακτήρα ενός ανθρώπου.

 

δ. Ο Απρίλτς (= Απρίλιος): Η ονομασία του μήνα προέρχεται από τη λατινική λέξηaprilis, η οποία παράγεται από το λατινικό ρήμα aperio (= ανοίγω, μεταφορικά ανθίζω), επειδή κατά τον μήνα αυτό, τέταρτο του ρωμαϊκού  ημερολογίου, ανοίγουν (= ανθίζουν) τα πάντα: δένδρα, λουλούδια, καιρός. Στα Κοτύωρα τον έλεγαν Αγιωργίτα και Αεργίτα.

 

ε. Ο Καλομηνάς (= Μάιος): Το όνομα του μήνα προέρχεται από τη σύνθεση των λέξε­ων καλός + μήνας. Τον μήνα αυτό καλοσυνεύει ο καιρός και μαζί του τα πάντα, αλλά και η διάθεση των ανθρώπων γίνεται ευχάριστη, ύστερα από τη βαρυχειμωνιά. Η γενική Καλομηνά απέκτησε επιρρηματική σημασία και δηλώνει: κατά τη διάρκεια του μήνα Μάιου.

Επειδή κατά τον μήνα αυτό συντελούνταν, συνήθως, η γέννηση μοσχαριών, έδιναν το όνομα του στα θηλυκά (= η Καλομήνα).

 

στ) Ο Κερασινός και Κερασάρτς (= ο Ιούνιος): Πήρε το όνομα τους ο μήνας αυτός από την ωρίμανση των κερασιών. Η γενική του μήνα Κερασινού απέκτησε επιρρηματική σημασία και δηλώνει: κατά τη διάρκεια του Κερασινού (Ιουνίου).

 

ζ. Ο Χορτοθέρτς (= ο Ιούλιος): Ο μήνας πήρε το όνομα του από την εργασία του θερισμού των πάσης φύσεως χόρτων για αποθήκευση τους ως ζωοτροφή για τους χειμερινούς μήνες, ιδία, όμως, από τον θερισμό των σιτηρών. Στη Ματσούκα ονομαζόταν Θερ’νός, ενώ στην Κερασούντα, στα Κοτύωρα, στην Τρίπολη, στη Χαλδία και στη Σάντα τον έλεγαν Χορτοθέρτς.

 

η. Ο  Άγουστον, Αύγοστος και Αύγουστον (= ο Αύγουστος). Ο μήνας οφείλει το όνο­μα του στον Ρωμαίο αυτοκράτορα Οκταβιανό Αύγουστο (= σεβαστός). Είναι χαραακτηριστικός ο έμμετρος στίχος, που δηλώνει υπόσχεση μάνας προς την αδημονούσα θυγατέρα της για γάμο:

Γιαβρού μ’, θα υπαντρεύω σε τ’ Αυγούστ’ τη Παναΐας (= τον Δεκαπενταύγουστο).

Στα Κοτύωρα ονομαζόταν Αύγουστος. Το ίδιο και στη Χαλδία. Ενώ στην Οινόη Αύγοστος και στην Ινέπολη Άγοστος.

 

θ. Ο Σταυρίτες ή Σταυρενός ή Σταυρίτας (= ο Σεπτέμβριος): Ο μήνας πήρε το όνομα του από την εορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, που τελεί η ορθόδοξη Εκκλησία στις 14 Σεπτεμβρίου. Σταυρίτες ονομαζόταν στην Κερασούντα, στα Κοτύωρα, στη Σάντα και στην Οινόη, ενώ Σταυρενός στην Ινέπολη.

 

ι. Ο Τρυγομηνάς (= ο Οκτώβριος): Το όνομα του ο μήνας το οφείλει στη γεωργική εργασία του τρύγου των σταφυλιών. Στα Σούρμενα ονομαζόταν Οκτώβριος, στην Ινέπολη και στα Κοτύωρα Αη Δημήτρης, στην Οινόη Αη Δημήτρης και Πατάλτς, από την εορτή του μεγαλομάρτυρα Αγίου Δημητρίου στις 26 Οκτωβρίου. Ασύνηθες είναι το όνομα Γότσαγης.

 

ια. Ο Αεργίτες (= Νοέμβριος): Ο μήνας έλαβε το όνομα του από τον εορτασμό των εγκαινίων του ναού του Μεγαλομάρτυρα Αγίου Γεωργίου και τη μετακομιδή του λειψάνου του. Στην Κερασούντα ονομαζόταν Αγιγιωργίτης και Αγιγιωργίτες, στον Όφη, στη Σάντα, στην Τραπεζούντα και στη Χαλδία Αεργίτες και στη Σινώπη Αηγιωργίτης. Οι Κοτυωρίτες τον έλεγαν Γότσαγης.

 

ιβ. Ο Χριστιανάρτς ή Χριστουγεννάρτς (= Δεκέμβριος): Ο μήνας έλαβε το όνομα του από το κοσμοϊστορικό γεγονός της γέννησης του θεού της αληθινής αγάπης, του Χριστού.

Στην Ινέπολη λεγόταν και Σαρανταήμερος (από τη νηστεία των σαράντα ημερών, δηλαδή τη νηστεία των Χριστουγέννων). Στην Κερασούντα και στην Τρίπολη λεγόταν Χριστιεννάρης. Ως Χριστιανάρτς ήταν γνωστός στη Σάντα και στη Χαλδία, ενώ στη Ροδόπολη Χριστουγεννάρτς.

 

Πηγές: Περιοδικό «ΠΟΝΤΙΑΚΑ», ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥ ΠΟΝΤΙΑΚΟΥ ΛΑΟΥ

You might also like

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Accept Read More